بادرنجبویه (ملیس)

نام عمومی گیاه
بادرنجبویه (ملیس)
خصوصیات مهم گیاه شناسی
بادرنجبویه از گیاهان معطری است که مردم بعضی سرزمین ها از مدت ها پیش خواص دارویی آن را می دانستند و برای درمان برخی بیماری ها از آن استفاده می کردند . از برگ ها و پیکر رویشی این گیاه درفارماکوپه های معتبر به عنوان دارو یاد شده است . (۱) اسانس بادرنجبویه در صنایع داروسازی ،‌غذایی و صنایع آرایشی و بهداشتی کاربرد زیادی دارد . از بادرنجبویه می توان به عنوان عطر چای و همچنین به عنوان طعم دهنده سایر داروها استفاده کرد .

چون اسانس این گیاه گران است ، به جای آن معمولا از اسانس گونه های مختلف علف لیمو(۱) که از نظر عطر شباهت زیادی به اسانس بادرنجبویه دارد استفاده می شود . (۱)
گیاهشناسی بادرنجبویه :‌
بادرنجبویه با نام علمی Melissa Officinalis گیاهی علفی و پایاد چند ساله پرشاخه و پرپشت که زیستگاه اصلی آن نواحی جنوبی و مرکزی اروپا در اسپانیا تا قفقاز و در آسیای صغیر و ایران می روید اما بیشتر در جنوب انگلستان کشت شده علاوه بر این در نواحی مختلف نیز پرورش می یابد . ارتفاع آن بین ۳۰ تا ۱۰۰ سانتی متر می باشد . ریشه اصلی کوتاه و استوانه ای شکل است روی ریزوم ها گرههای خاصی وجود دارد . از این گرهها استلونها (ریشه رست ) و سایر انشعابهای ریشه ای به رنگ قهوه ای روشن خارج می شود . ساقه آن مستقیم و بلند و مقطع آن چهارگوش است ولی به ندرت ممکن است به صورت خوابیده روی زمین قرار بگیرد ( ساقه گیاهان جوان معمولا به صورت خوابیده رشد می کنند ) .
برگهات به طول سه تا هشت سانتی متر و پهنای آن چهار تا پنج سانتی متر است در سطح پهنک برگ آن رگبرگ های متعدد به وضع مشبک دیده می شود . رنگ برگ های آن در سطح فوقانی پهنک سبز تیره و در سطح تحتانی آن سبز روشن است . گل ها در قسمت فوقانی گیاه و در ناحیه زاویه برگ ها تشکیل می شوند . غنچه ها معمولا زرد رنگ که پس از باز شدن به رنگ سفید یا بنفش تبدیل می شوند و به تعداد شش تا دوازده تایی در کناره برگ ها ظاهر می شوند .گل های آن معمولا در خرداد تا اواسط مرداد ظاهر می شود . کاسه و جام آن دارای دو لب است که در آن لب فوقانی جام شامل دو لب ولی لب تحتانی مرکب از ۳ لوب می باشد . درون گل نیز چهار پرچم (دو تابزرگ و دو تا کوچک ) جای دارد . میوه آن چهار فندقه ای وقهوه ای رنگ و طول آن ۱ تا ۵/۱ میلی متر است . بذر آن تخم مرغی شکل و رنگ آن تیره و براق (معمولا سیاه رنگ ) است وزن هزار دانه ۶/۰ تا ۷/۰ گرم می باشد . میوه آن از اواسط تابستان ( اواخر مرداد ) به تدریج می رسد . پس از رسیدن دانه ها به اطراف پراکنده می شوند . (۴ و۱ و۲ )
اندام های هوایی گیاه در زمستان بر اثر سرمازدگی خشک می شوند . در این حالت ریشه زنده است و از فعالیت خفیفی برخوردار است . گل ها نکتار زیادی تولید می کند . بوی معطر گل ها باعث جلب حشرات به خصوص زنبورهای عسل می شود.تغذیه نکتار گل ها توسط زنبورها سبب افزایش تولید عسل آن ها می . (۱) قسمت مورد استفاده گیاه ، برگ و سرشاخه های جوان آن است .
نیازمندهای رشد(مناطق توصیه شده کشت)
بادرنجبویه در طول رویش به هوای گرم و نورکافی نیاز دارد . بذرها در دمای ۱۰ تا ۱۲ درجه سانتی گراد جوانه می زنند ولی دمای مناسب برای جوانه زنی ۱۸ تا ۲۰ درجه سانی گراد است . درجه حرارت های مطلوب در طول رویش این گیاه ۲۰ تا ۲۲ درجه سانتی گراد است . بادرنجبویه برای مدتی قادر به تحمل درجه حرارت پایین (۲۰-تا۲۵-درجه سانتی گراد ) می باشد . برای گیاهان مسن درجه حرارت های پایین برای مدت طولانی مضر بوده و تاثیر نامطلوبی بررشد و نمو و همچنین موادموثره آن برجای می‌گذارد ریشه بادرنجبویه نسبتاً طویل است . این ریشه به جذب رطوبت از اعماق زمین قادر بوده و برای مدتی خشکی را تحمل می نماید . (۱) رویش گیاه در سایه نه تنها سبب کند شدن رشد و نمو گیاه می شود . بلکه در کاهش کمیت و کیفیت اسانس آن نیز موثر است . (۱)
تغدیه گیاه
ادرنجبویه در هر نوع خاکی قادر به رویش می باشد و خاک هایی با بافت متوسط و غنی از ترکیبات کلسیم و مواد عناصر غذایی « برای رویش این گیاه بسیار مناسب است » (۱) بادرنجبویه قادر است خشکی را برای مدتی تحمل کند . ولی کم آبی و خشکیهای طولانی سبب خشک شدن آن می شود . در هر دوره آبیاری گیاهان ۳۰ تا ۴۰ میلی متر باید آبیاری شوند . PH خاک برای بادرنجبویه ۸/۴ تا ۸ مناسب است .
در سال اول رویش تا قبل از بسته شدن فواصل بین ردیفها بر اثر رشد گیاهان دو تا سه بار باید اقدام به وجین مکانیکی علف های هرز نمود. در سطح کوچک روش مکانیکی و در سطوح وسیع کشت علاوه بر وجین مکانیکی باید از علف کش های مناسب استفاده نمود. در کشت مستقیم اوایل بهار و در کشت غیر مستقیم پس از انتقال نشاء ها به زمین اصلی از علف کش مرکازین به مقدار 3 تا 4 کیلوگرم در هکتار می توان استفاده نمود. برای مبارزه با علف های هرز گیاهان دو ساله و یا بیشتر اوایل بهار قبل از رویش مجدد از علف کش مرکازین به مقدار چهار تا شش کیلوگرم در هکتار یا از علف کش پاتوران (patoran) به مقدار 3/5 تا 5 کیلوگرم در هکتار به صورت محلول باشی می توان استفاده نمود. از این علف کشها تا اولین برداشت پیکرو رویشی چند بار می توان استفاده نمود. پس از اولین برداشت می توان از علف کش مرکازین به مقدار 3 کیلوگرم استفاده کرد. برای مبارزه با لارو بعضی حشرات می توان از بازودین Basudin 5G به مقدار 30 کیلوگرم در هکتار یا بازودین 10گ به مقدار 15 کیلوگرم درهکتار به صورت محلول پاشی در خاک استفاده نمود. برای مبارزه با کک نباتی شلغم و زنجره و شته سبز می توان از محلول یک درصد بی ، آی 58 یا محلول 0/1 تا 0/2 درصد فوسیدری استفاده نمود. 25 روز قبل از برداشت محصول باید از بکار بردن این سموم خودداری شود.برای مبارزه با بیماری قارچ لکه برگی می توان از محلول فوندازول یا برستون به صورت محلول پاشی استفاده کرد.
روش کاشت و ازدیاد

بادرنجبویه را می توان توسط بذر یا از طریق رویشی تکثیر کرد. بذر گیاه بادرنجبویه دارای قوه رویشی کمی است. لذا برای افزایش قوه رویشی بذرها را باید به مدت 16 تا 20 ساعت در آب و دمای محیط خیساند یا این که آنها را 48 ساعت در دمای صفر درجه سانتی گراد قرارداد. تکثیر توسط بذر به دور روش مستقیم و غیر مستقیم انجام میگیرد: کشت مستقیم : بادرنجبویه را در زمان مناسب (اواخر پائیز) به صورت ردیفی کشت می کنند بذرهایی که اواخر پائیز کشت می شوند پس از طی دوره سرمای زمستان در اوایل بهار سبز میشوند. رشد اولیه بادرنجبویه بسیار کند است و علف های هرز می توانند بدون رقابت بسرعت توسعه یابند و رویش گیاهان را تحت پائیز قرار دهند. لذا کشت مستقیم مناسب نیست و تنها در سطوح کوچک این کشت توصیه میشود. کشت غیر مستقیم : در اواسط بهار ( اواخر فررودین اوایل اردیبهشت) بذر را در خزانه هوای آزاد و واخر بهمن در خزانه زیر پلاستیک کشت می کنند پس از کاشت بمنظور ایجاد تراکم در بستر سطحی خاک، غلتک مناسبی زده میشود. آبیاری منظم و مبارزه با علف های هرز در طول رویش گیاهان نقش عمده ای درسرعت رشد با در نجوبه دارد. اواخر تابستان (شهریور) زمان مناسبی برای انتقال نشاء از خزانه هوای آزاد و اواسط اردیبهشت نیز زمان مناسب برای انتقال نشاء از خزانه زیر پلاستیک به زمین اصلی میباشد. تکثیر رویشی : تکثیر رویشی از طریق تقسیم بوته انجام میگیرد. گیاهان دو تا سه ساله راباید از خاک خارج کرد. پس از تمیز کردن ریشه از علف های هرز و جدا کردن قسمتهای پوسیده و آلوده بر حسب اندازه پایه مادری آنرا به سه تا چهار قطعه تقسیم می کنند. هر بوته شامل ریشه ساقه و چند برگ باشد به علت هزینه و کار زیاد،تکثیر رویشی فقط در شرایط خاص کاربرد دارد.


کشت مستقیم بادرنجبویه :
بادرنجبویه را در زمان مناسب معمولا اواخر پاییز به صورت ردیفی در فواصل مناسب کشت می کنند بذرهایی که اواخر پاییز کشت می شوند پس از طی دوره سرمای زمستان در اوایل بهار سبز می شوند رشد اولیه بادرنجبویه بسیار کند و بطنی است و علف های هرز می توانند بدون رقابت و به سرعت توسعه یابندو رویش گیاهان مورد نظر را تحت تاثیر قرار دهند از این رو کشت مستقیم مناسب نیست و تنها کشت در سطوح کوچک توصیه می شود . (‌۱)


کشت غیر مستقیم بادرنجبویه:
بذرها را در خزانه (اعم از خزانه هوای آزاد یا خزانه زیر پلاستیک ) که بستر آن به همین منظور تهیه شده کشت می کنند . پس از کاشت به منظور ایجاد تراکم در بستر سطحی خاک غلتک مناسبی زده می شود . آبیاری منظم و مبارزه با علف های هرز در طول رویش گیاهان نقش عمده ای در سرعت رشد بادرنجبویه دارد . در زمان مناسب نشاء ها را به زمین مورد نظر باید منتقل کرد . (۱)


تکثیر رویشی بادرنجبویه :
تکثیر رویشی از طریق تقسیم بوته انجام می گیرد . گیاهان دو تا سه ساله را باید از خاک خارج کرد . (۱) پس از تمیز کردن ریشه از علف های هرز و جدا کردن قسمت های پوسیده و آلوده برحسب اندازه پایه مادری آن را به سه تا چهار قطعه تقسیم می کنند . هر بوته باید شامل ریشه ، ساقه و چند برگ باشد از آن جمله که تکثیر رویشی کار و هزینه زیادی را تحمیل می کند.لذا از این روش تکثیر درشرایط خاص استفاده می شود . (۱).

برداشت
چون رشد اولیه بادر نجبویه کند و بطنی است و علف های هرز می توانند بدون رقابت توسعه یابند لذا کنترل علف های هرز قبل از کاشت و تهیه بستر فاقد علف هرز برای کشت این گیاه ضرورت دارد در سال اول رویش تا قبل از بسته شدن فواصل بین ردیف ها بر اثر رشد گیاهان دو تا سه بار باید اقدام به وجین مکانیکی علف های هرز نمود . اگر چه در سطوح کوچک کشت مبارزه مکانیکی با علف های هرز کافی است . ولی در سطوح وسیع کشت وجین مکانیکی به تنهایی کافی نیست و به موازات آن باید از علف کش های مناسب استفاده نمود . (۱) در کشت مستقیم ،‌اوایل بهار در کشت غیرمستقیم پس از انتقال نشاها به زمین اصلی می توان از علف کش مرکازین استفاده کرد.


برداشت محصول بادرنجبویه :
از سال اول رویش می توان محصول را برداشت کرد . در سال اول یک بار ولی از سال دوم به بعد دو و یا حتی سه رتبه پیکر رویشی بادرنجبویه را می توان برداشت کرد . زمان مناسب برای اولین برداشت مرحله گلدهی است . دومین برداشت معمولا اواسط شهریور انجام می گیرد . چنانچه شرایط اقلیمی مناسب باشد اواخر مهرماه نیز می توان سومین برداشت را انجام داد .(۱)

پیکر رویشی گیاهان از فاصله چها تا پنج سانتی متری از سطح زمین برداشت می شوند و پیکر رویشی را هنگامی باید برداشت کرد که قطرات شبنم موجود بر سطح گیاهان بر اثر تابش آفتاب خشک شده باشند . برگ ها پس از برداشت به سرعت سیاه یا قهوه ای رنگ می شوند . از این رو پس از برداشت بلافاصله باید آن ها راخشک کرد . (۱) عملکرد پیکر رویشی تازه ۱۰تا ۲۰ در هکتار است که پس از خشک شدن ۲ تا ۴ تن پیکر رویشی خشک حاصل می شود . عملکرد برگ خشک ۷/۰ تا ۱ تن در هکتار می باشد . (۱)
  • ارسال پیام در >>>
ورود
نام کاربری
کلمه عبور
کلمه عبور را فراموش کردم. یادآوری